विश्व स्तनपान सप्ताह (अगस्ट १–७): स्वस्थ भविष्यका लागि स्तनपानमा लगानी गरौँ
परिचय
हरेक वर्ष अगस्ट १ देखि ७ सम्म विश्वभर विश्व स्तनपान सप्ताह (World Breastfeeding Week) मनाइन्छ। सन् १९९२ देखि विश्व स्तनपान अभियान (World Alliance for Breastfeeding Action – WABA) को नेतृत्वमा सुरु गरिएको यो अभियानलाई विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) र UNICEF लगायतका अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूले समर्थन गर्दै आएका छन्। यसको मुख्य उद्देश्य स्तनपानको महत्वबारे जनचेतना अभिवृद्धि गर्नु, आमाहरूलाई आवश्यक सहयोग उपलब्ध गराउनु तथा प्रत्येक शिशुले जीवनको सुरुवातदेखि नै उचित पोषण पाउने वातावरण सुनिश्चित गर्नु हो।
स्तनपान केवल शिशुको पहिलो खाना मात्र होइन, यो शिशुको स्वास्थ्य, बौद्धिक विकास र भविष्यमा हुने रोगहरूको जोखिम न्यूनीकरणसँग प्रत्यक्ष रूपमा सम्बन्धित प्राकृतिक उपहार हो। विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) र UNICEF ले जन्मेको पहिलो एक घण्टाभित्र स्तनपान सुरु गर्न, पहिलो ६ महिनासम्म केवल आमाको दूध (Exclusive Breastfeeding) दिन तथा त्यसपछि उपयुक्त पूरक आहारसँगै २ वर्ष वा सोभन्दा बढी समयसम्म स्तनपानलाई निरन्तरता दिन सिफारिस गरेका छन्।
किन महत्त्वपूर्ण छ स्तनपान?
आमाको दूध शिशुको लागि सबैभन्दा सुरक्षित, स्वच्छ, सन्तुलित र पूर्ण पोषणयुक्त आहार हो। यसमा शिशुको वृद्धि, विकास तथा रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउन आवश्यक सबै पोषक तत्वहरू प्राकृतिक रूपमा उचित मात्रामा हुन्छन्। स्तनपानले शिशुलाई मात्र होइन, आमालाई पनि धेरै स्वास्थ्य लाभ प्रदान गर्दछ।
शिशुका लागि स्तनपानका प्रमुख फाइदाहरू
१. प्राकृतिक प्रतिरक्षा (Natural Immunity)
जन्मेको पहिलो केही दिन आउने पहेंलो दूध (Colostrum) लाई "शिशुको पहिलो खोप" पनि भनिन्छ। यसमा प्रशस्त मात्रामा प्रतिरक्षात्मक तत्व (Antibodies) हुन्छन्, जसले शिशुलाई विभिन्न संक्रमणबाट बचाउँछ।
२. संक्रमणको जोखिम कम गर्छ
स्तनपान गर्ने शिशुहरूमा झाडापखाला, निमोनिया, कानको संक्रमण तथा अन्य संक्रामक रोगहरूको जोखिम उल्लेखनीय रूपमा कम हुन्छ।
३. शारीरिक तथा बौद्धिक विकास
आमाको दूधमा पाइने आवश्यक फ्याटी एसिड, प्रोटिन, भिटामिन तथा खनिज पदार्थहरूले मस्तिष्कको विकास, स्मरण शक्ति तथा सिकाइ क्षमतामा सकारात्मक प्रभाव पार्छन्।
४. भविष्यमा नसर्ने रोगको जोखिम घटाउँछ
अध्ययनहरूले स्तनपान गरेका बालबालिकामा भविष्यमा मोटोपना, टाइप–२ मधुमेह तथा केही हदसम्म मुटुसम्बन्धी रोगहरूको जोखिम कम हुन सक्ने देखाएका छन्।
५. आमा–शिशु सम्बन्ध बलियो बनाउँछ
स्तनपानले आमा र शिशुबीच भावनात्मक सम्बन्ध (Bonding) अझ मजबुत बनाउँछ, जसले शिशुको मानसिक तथा सामाजिक विकासमा सकारात्मक प्रभाव पार्छ।
आमाका लागि स्तनपानका फाइदाहरू
स्तनपान शिशुका लागि मात्र होइन, आमाको स्वास्थ्यका लागि पनि अत्यन्त लाभदायक हुन्छ।
- प्रसूति पश्चात् हुने रक्तस्राव कम गर्न मद्दत गर्छ।
- पाठेघरलाई छिटो सामान्य अवस्थामा फर्किन सहयोग पुर्याउँछ।
- स्तन तथा डिम्बाशयको क्यान्सरको जोखिम कम गर्न सहयोगी हुन्छ।
- टाइप–२ मधुमेहको जोखिम घटाउन मद्दत गर्न सक्छ।
- प्रसूति पछिको तौल नियन्त्रणमा सहयोग पुर्याउँछ।
- परिवारको आर्थिक भार घटाउँछ, किनकि आमाको दूध सधैं सुरक्षित, स्वच्छ र निःशुल्क उपलब्ध हुन्छ।
नेपालमा स्तनपानको अवस्था
नेपालमा स्तनपानको अभ्यास दक्षिण एशियाका धेरै देशहरूको तुलनामा राम्रो मानिए पनि अझै केही चुनौतीहरू विद्यमान छन्। धेरै आमाहरूले स्तनपान गराउने भए पनि सबै शिशुले जन्मेको पहिलो एक घण्टाभित्र स्तनपान सुरु गर्ने वा पहिलो ६ महिनासम्म केवल आमाको दूध मात्र पाउने अवस्था अझै सुनिश्चित हुन सकेको छैन।
यसका प्रमुख कारणहरूमा:
- स्तनपानसम्बन्धी पर्याप्त जानकारीको अभाव
- शहरीकरण र बदलिँदो जीवनशैली
- आमाको कार्यव्यस्तता
- स्तनदूधका विकल्प (Formula Milk) को बढ्दो प्रचार
- परिवार तथा कार्यस्थलबाट पर्याप्त सहयोगको अभाव
- गलत सामाजिक धारणा
परिवारको भूमिका
सफल स्तनपानका लागि आमा एक्लै जिम्मेवार हुँदैनन्। परिवारको सहयोग अत्यन्त आवश्यक हुन्छ।
परिवारले:
- आमालाई पर्याप्त आराम तथा पोषणयुक्त खाना उपलब्ध गराउने।
- मानसिक रूपमा प्रोत्साहन गर्ने।
- स्तनदूधका विकल्पहरू अनावश्यक रूपमा प्रयोग नगर्ने।
- घरायसी काममा सहयोग गर्ने।
- नियमित स्वास्थ्य जाँच तथा परामर्शका लागि प्रेरित गर्ने।
स्वास्थ्यकर्मीको भूमिका
स्वास्थ्यकर्मीहरू स्तनपान प्रवर्द्धनका मुख्य आधार हुन्।
उहाँहरूले:
- गर्भावस्थादेखि नै स्तनपानसम्बन्धी परामर्श दिनु,
- जन्मेको पहिलो घण्टाभित्र स्तनपान सुरु गराउन सहयोग गर्नु,
- सही स्तनपान गर्ने तरिका सिकाउनु,
- स्तनपानसम्बन्धी समस्या समाधान गर्नु,
- पहिलो ६ महिनासम्म केवल आमाको दूधको महत्व बुझाउनु,
- समुदायमा नियमित स्वास्थ्य शिक्षा सञ्चालन गर्नु आवश्यक छ।
कार्यस्थल र सरकारको भूमिका
आज धेरै महिलाहरू रोजगारीमा संलग्न छन्। त्यसैले स्तनपानलाई निरन्तरता दिन कार्यस्थलमै स्तनपानमैत्री वातावरण आवश्यक छ।
सरकार तथा रोजगारदाताले:
- पर्याप्त प्रसूति बिदा सुनिश्चित गर्ने,
- स्तनपान वा दूध निकाल्ने (Lactation) कोठाको व्यवस्था गर्ने,
- स्तनदूधका विकल्पहरूको अनुचित प्रचार नियन्त्रण गर्ने,
- स्वास्थ्य संस्थामार्फत स्तनपान परामर्श सेवा विस्तार गर्ने,
- समुदायमा जनचेतनामूलक कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने।
विश्व स्तनपान सप्ताह २०२६: हाम्रो प्रतिबद्धता
विश्व स्तनपान सप्ताहले हामी सबैलाई एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दिन्छ—
"स्तनपानको सफलताका लागि आमा मात्र होइन, परिवार, स्वास्थ्य संस्था, कार्यस्थल, समुदाय र सरकारले पनि सहयोगी वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ।"
प्रत्येक शिशुलाई जीवनको उत्कृष्ट सुरुवात दिनु हाम्रो साझा जिम्मेवारी हो।
निष्कर्ष
स्तनपान शिशुको अधिकार हो र आमाको स्वास्थ्यमा गरिएको सबैभन्दा प्रभावकारी तथा दीर्घकालीन लगानी हो। यसले स्वस्थ बालबालिका, स्वस्थ आमा, स्वस्थ परिवार र स्वस्थ समाज निर्माणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। त्यसैले विश्व स्तनपान सप्ताहको अवसरमा हामी सबैले स्तनपानलाई संरक्षण, प्रवर्द्धन र समर्थन गर्ने प्रतिबद्धता गरौँ।
"आमाको दूध: जीवनको पहिलो खोप, पहिलो पोषण र पहिलो सुरक्षा।"
सन्दर्भ (References)
- World Health Organization (WHO). Infant and Young Child Feeding.
- UNICEF. Breastfeeding: A Mother's Gift, for Every Child.
- World Alliance for Breastfeeding Action (WABA). World Breastfeeding Week.
- Ministry of Health and Population, Nepal. National Nutrition Programme.
जनस्वास्थ्यका विद्यार्थी हुन्।
