किशोरकिशोरीमा मोटोपना: भविष्यको स्वास्थ्यका लागि बढ्दो चुनौती

परिचय

पछिल्ला केही वर्षयता नेपालका विद्यालयमा अध्ययनरत किशोरकिशोरीमा मोटोपना (Obesity) र बढी तौल (Overweight) को समस्या विस्तारै बढ्दै गएको देखिन्छ। पहिले कुपोषण र कम तौललाई प्रमुख चुनौती मानिने नेपालमा अहिले दोहोरो पोषण भार (Double Burden of Malnutrition) देखिन थालेको छ। एकातिर केही बालबालिका कुपोषणबाट प्रभावित छन् भने अर्कोतिर असन्तुलित खानपान र निष्क्रिय जीवनशैलीका कारण धेरै किशोरकिशोरीमा मोटोपना बढिरहेको छ।

किशोरावस्था शारीरिक, मानसिक र भावनात्मक विकासको महत्वपूर्ण समय हो। यस उमेरमा विकसित हुने खानपान र जीवनशैलीका बानीहरू प्रायः वयस्क अवस्थासम्म कायम रहन्छन्। त्यसैले यस समयमा हुने मोटोपनाले भविष्यमा नसर्ने रोगको जोखिम उल्लेखनीय रूपमा बढाउन सक्छ।

किन बढिरहेको छ किशोरकिशोरीमा मोटोपना?

१. जंक फुड र चिनीजन्य पेय पदार्थको बढ्दो प्रयोग

विद्यालय वरपर पाइने चाउचाउ, चिप्स, बर्गर, पिज्जा, फ्रेन्च फ्राइज, चकलेट, बिस्कुट तथा चिनी धेरै भएका पेय पदार्थ किशोरकिशोरीको रोजाइमा पर्न थालेका छन्। यस्ता खाद्य पदार्थमा क्यालोरी धेरै भए पनि शरीरलाई आवश्यक पोषक तत्व कम हुन्छ।

२. शारीरिक गतिविधिमा कमी

मोबाइल फोन, भिडियो गेम, सामाजिक सञ्जाल र टेलिभिजनमा धेरै समय बिताउने बानीले खेलकुद तथा नियमित व्यायामको समय घटाएको छ। विद्यालय जाने र आउने क्रममा पनि हिँड्ने बानी कम हुँदै गएको छ।

३. अनियमित खानपान

बिहानको खाना नखाने, राति ढिलो खाने, बारम्बार जंक फुड खाने तथा आवश्यकभन्दा बढी खाने बानीले शरीरमा अतिरिक्त बोसो सञ्चय हुन थाल्छ।

४. पर्याप्त निद्राको कमी

ढिलोसम्म मोबाइल चलाउने वा पढाइका कारण कम सुत्ने किशोरकिशोरीमा मोटोपनाको जोखिम बढी हुने विभिन्न अध्ययनहरूले देखाएका छन्।

५. अभिभावक र विद्यालयको भूमिका

घरमा स्वस्थ खानेकुराभन्दा प्रशोधित खाना बढी उपलब्ध हुनु, विद्यालय क्यान्टिनमा पोषणयुक्त विकल्पको कमी तथा स्वास्थ्य शिक्षाको अभावले पनि समस्या बढाइरहेको छ।

मोटोपनाले स्वास्थ्यमा पार्ने असर

धेरैले मोटोपनालाई केवल शारीरिक बनावटसँग जोडेर हेर्छन्। वास्तवमा यो भविष्यका धेरै गम्भीर रोगहरूको जोखिम कारक हो।

मोटोपनाका कारण किशोरकिशोरीमा निम्न समस्या देखिन सक्छन्:

उच्च रक्तचाप
टाइप–२ मधुमेहको जोखिम
रगतमा बोसो (कोलेस्ट्रोल) बढ्नु
कलेजोमा बोसो जम्ने (Fatty Liver)
सास फेर्न गाह्रो हुने तथा निद्रामा समस्या
जोर्नी तथा ढाड दुख्ने
आत्मविश्वासमा कमी
तनाव, चिन्ता तथा डिप्रेसनको जोखिम
विद्यालयमा सामाजिक विभेद (Bullying) को सामना गर्नुपर्ने अवस्था

यदि समयमै नियन्त्रण गरिएन भने यिनै किशोरकिशोरीहरू वयस्क हुँदा मुटुरोग, स्ट्रोक तथा अन्य नसर्ने रोगको उच्च जोखिममा पर्न सक्छन्।

विद्यालयको भूमिका

विद्यालय स्वस्थ जीवनशैली विकास गर्ने सबैभन्दा प्रभावकारी स्थान हो। विद्यालयले:

दैनिक खेलकुद तथा शारीरिक गतिविधिलाई प्रोत्साहन गर्ने।
क्यान्टिनमा स्वस्थ तथा पोषणयुक्त खानेकुरा उपलब्ध गराउने।
जंक फुड तथा चिनीजन्य पेय पदार्थको बिक्री सीमित गर्ने।
पोषण तथा स्वस्थ जीवनशैलीसम्बन्धी नियमित स्वास्थ्य शिक्षा सञ्चालन गर्ने।
विद्यार्थीको तौल, उचाइ तथा BMI को समय–समयमा मूल्याङ्कन गर्ने।

अभिभावकले के गर्न सक्छन्?

घरमा सन्तुलित र पोषणयुक्त खाना उपलब्ध गराउने।
परिवारसँगै बसेर खाना खाने बानी विकास गर्ने।
दैनिक कम्तीमा ६० मिनेट शारीरिक गतिविधि गर्न प्रोत्साहन गर्ने।
मोबाइल, टेलिभिजन तथा भिडियो गेमको समय सीमित गर्ने।
बच्चाको तौलका आधारमा आलोचना नगरी स्वस्थ बानी विकास गर्न सहयोग गर्ने।

स्वास्थ्यकर्मीको भूमिका

स्वास्थ्यकर्मीले विद्यालय र समुदायसँग सहकार्य गर्दै:

नियमित स्वास्थ्य परीक्षण तथा BMI मूल्याङ्कन गर्ने।
विद्यार्थी, अभिभावक तथा शिक्षकलाई पोषणसम्बन्धी परामर्श दिने।
मोटोपनाको प्रारम्भिक पहिचान गरी आवश्यक परे विशेषज्ञ सेवामा रेफर गर्ने।
स्वस्थ जीवनशैलीसम्बन्धी व्यवहार परिवर्तन कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने।

निष्कर्ष

किशोरकिशोरीमा मोटोपना केवल व्यक्तिगत समस्या होइन; यो परिवार, विद्यालय र समाज सबैसँग सम्बन्धित सार्वजनिक स्वास्थ्य चुनौती हो। आजको अस्वस्थ जीवनशैलीले भोलिको नसर्ने रोगको आधार तयार पार्न सक्छ। त्यसैले विद्यालय, अभिभावक, स्वास्थ्यकर्मी, स्थानीय सरकार र स्वयं किशोरकिशोरीबीचको सहकार्यबाट मात्र यो समस्या प्रभावकारी रूपमा नियन्त्रण गर्न सकिन्छ।

स्वस्थ खानपान, नियमित शारीरिक गतिविधि, पर्याप्त निद्रा र सकारात्मक जीवनशैली नै स्वस्थ भविष्यको आधार हो। आजबाट सुरु गरिएको सानो परिवर्तनले भोलिको स्वस्थ पुस्ता निर्माण गर्न ठूलो योगदान पुर्‍याउन सक्छ।

लेखक: नवराज चापागाईं
जनस्वास्थ्यका विद्यार्थी हुन्।